OUR GAMESROOM

Gorce to masyw górski w Beskidach Zachodnich o powierzchni ok. 550 km kw, z czego w granicach parku narodowego znalazło się ponad 7 tys. ha. Za najwyższe wzniesienia Gorców uważa się Turbacz 1310 m n.p.m.; Jaworzynę 1288 m, Gorc 1228 m i Mostownicę 1244 m n.p.m. Gorce to góry bardzo "mokre", uwodnienie zawdzięczają obfitym opadom rocznym, klimatowi. Pociąga to za sobą tworzenie się bogatej sieci rzek, potoków i źródeł. Największe rzeki Gorców to Kamienica i Ochotnica, które zasilają Dunajec. Gorczańskie potoki to urokliwy element tutejszego krajobrazu, szczególnie wiosną i jesienią stanowią prawdziwą ozdobę tej puszczy karpackiej. W Gorcach występują też liczne młaki (podmokłe łąki) z nieodłączną wełnianką, tworzącą lotem białe łany. Drzewostan gorczański to przede wszystkim świerk, buk, jodła i modrzew, jarząb, olsza, ale także i inne gatunki drzew.
Gorczański Park Narodowy, powstały w 1981 roku w swych granicach zawiera niemal wszystkie rodzaje górskich lasów. Z nich 2400 ha objęto ochroną ścisłą. Drzewostan Gorców układa się w tzw. piętra. Piętro pogórza (do ok. 600 m n.p.m.), regiel dolny (600-1150m n.p.m.) i górny powyżej.

"Kochaj Gorce" zachęcają tablice informacyjne GPN. I trzeba podkreślić, że dyrekcja parku robi wiele, aby ten, kto tu zawita, Gorce pokochał. Sprzyja temu nie tylko olbrzymie bogactwo przyrodnicze Gorców, ale także działania GPN zmierzające do popularyzacji ochrony przyrody, nie tylko przez wytyczenie granic i tablic informacyjnych, ale także poprzez stworzenie turystom możliwości obcowania z dziką przyrodą. W GPN jest zbudowanych wiele ciekawych ścieżek przyrodniczych, prócz wytyczonych szlaków turystycznych są również szlaki rowerowe i konne. Dzięki swemu swoistemu klimatowi, pewnej "dzikości" i stosunkowo ubogiej bazie usługowo-turystycznej, góry te nie są tak zadeptywane jak Tatry czy Pieniny. To góry bardziej dla turysty-przyrodnik i miłośnika ciszy i spokoju niż dla np. amatorów białego szaleństwa i kufla napoju chłodzącego, choć i tu istnieją duże bazy narciarskie i zaplecza gastronomiczne. Wybierając się na wypoczynek w bardzo popularne Tary lub nie mniej popularne Pieniny, warto po drodze zatrzymać się w królestwie salamander.
Właśnie ten sympatyczny płaz stał się symbolem GPN. W swoich wędrówkach po Gorcach najczęściej spotykaliśmy salamandry po północnej części tych gór, na przykład m. in. w Dolinie Olszowego Potoku, czy też w Dolinie Kamienicy. Prawic zawsze podczas deszczu. Warto zatem chcąc spotkać te płazy, nie bać się "brzydkiej" pogody. Oczywiście z pewnością nie trzeba nikomu przypominać, że salamandry nie należy chwytać. Równie często spotykaliśmy na gorczańskich szlakach kumaki górskie (Bombina yariegata). Umykały nam spod nóg do błotnistych kałuż pozostających na drogach czasem całe lato. I tylko wprawne oko obserwatora mogło dostrzec w zamulonej wodzie łebek tego ciekawego płaza. Z gadów występują tu żmije - we wszystkich swych odmianach, a także zaskrońce, jaszczurki zwinki i żyworódki, oraz padalce. Mówi się również o występowaniu w Gorcach takich węży jak gniewosz czy nawet wąż Eskulapa, choć tego ostatniego widziano wiele, wiele lat temu.
Pisząc o ssakach zamieszkujących gorczańskie ostępy, z żalem odnotowujemy, że występujący tutaj licznie niedźwiedź brunatny, został prawie całkowicie wytrzebiony. W ostatnich latach widuje się niedźwiedzia sporadycznie. Podobnie sprawa ma się z wilkiem. W trudno dostępnych częściach GPN, można jeszcze zobaczyć rysia. Na polanach uważne oko turysty dostrzec może pasące się jelenie i sarny. Dziki występują tu dość pospolicie i czasami ich żerowanie na polach uprawnych czyni szkody. Z ptaków występujących w Goreach warto wymienić myszołowa zwyczajnego, kruka, kobuza, puszczyka, sowę uszatą, puchacza tego ostatniego, niestety, spotyka niewesoły los wypchanej "ozdoby" domostw miejscowej ludności. Ten godny napiętnowania zwyczaj był i jest powodem ubożenia miejscowej awifauny, szczególnie jeśli chodzi o ptaki drapieżne. W Gorcach występują także głuszce, cietrzewie, czarne i białe bociany, dzięcioły i pospolite sójki, czy zięby i inne ptactwo. Warto jeszcze wspomnieć ptaka zamieszkującego obrzeża górskich potoków - pluszcza.
Walory przyrodnicze i unikalny charakter tej pierwotnej puszczy karpackiej już od dawna wywierały wpływ na ludzi wrażliwych na piękno nie tylko krajobrazu, lecz także ludzi obdarzonych rozmaitymi talentami. Już na początku ubiegłego wieku o Gorcach pisał w swych powieściach Władysław Orkan, który jest zresztą nieoficjalnym patronem literackim tych gór. A jeszcze sto lat wcześniej interesował się Gorcami Stanisław Staszic, wykonał wtedy szkice do panoram Tatr i Podhala. Potem Gorcami interesują się znani przyrodnicy (prof. A.Medwecka-Kornaś i Prof. J Kornaś), spod ich piór wychodzi charakterystyka szaty roślinnej tych gór. Niestety zanim powstał GPN był okres chaotycznej zabudowy gospodarczej i rekreacyjnej Gorców. Również wojna wywarła piętno na bogactwie przyrodniczym tych terenów. Miejmy nadzieję, że współczesny rozwój turystyki (plany budowy wyciągów i baz narciarskich, a także innych udogodnień turystycznych), odbywać się będzie w zgodzie, zarówno z przepisami o ochronie przyrody, jak również w duchu koncepcji zrównoważonego rozwoju.

Gazeta Przyroda Polska, Nr 11 listopad 2007, Ewa i Maciej Gadek

Położenie, powierzchnia, historia
Gorczański Park Narodowy obejmuje centralną i północno-wschodnią część pasma Gorców, z najwyższym szczytem Jaworzyną Kamienicką (1288 m n.p.m.). Znajduje się on w południowej części kraju, w województwie małopolskim. Park utworzony został w 1981 roku na obszarze 5926 ha. Początki ochrony przyrody na tym terenie sięgają 1927 roku, kiedy to utworzony został w dobrach hr. Ludwika Wodzickiego z Poręby Wielkiej leśny rezerwat przyrody Turbacz im. Władysława Orkana.

Obecna powierzchnia parku wynosi 7030 ha, z czego 6585 ha to lasy. Ochroną ścisłą objęto 3611 ha, w tym 3563 ha lasów. Powierzchnia otuliny GPN obejmuje 16647 ha.

Geologia i geomorfologia
W krajobrazie Gorców dominują łagodne kopulaste szczyty. Doliny rzeczne wcinają się ostro w masyw, tworząc kształt rozłogu z głównym punktem zwornikowym - szczytem Turbacza. Charakterystycznym elementem rzeźby terenu są wychodnie skał piaskowcowych, występujących na północnych stokach. Na terenie parku znajduje się kilka niewielkich jaskiń utworzonych na skutek przesunięć skał. Podłoże geologiczne stanowią utwory fliszu karpackiego płaszczowiny magurskiej, na które składają się zespoły piaskowcowo-zlepieńcowe (tworzące grzbiety) i łupkowo-piaskowcowe (w obniżeniach i przełęczach).

W obszarze parku znalazły się poza Turbaczem, najwyższe szczyty Gorców: Jaworzyna Kamienicka (1288 m n.p.m.), Kiczora (1282 m n.p.m.), Kudłoń (1279 m n.p.m.), Czoło Turbacza (1258 m n.p.m.) i Gorc Kamienicki (1228 m n.p.m.).

Wody
Ekosystemy wodne stanowiące wody płynące, zajmują 19 ha (ok. 0,3%) powierzchni Gorczańskiego Parku Narodowego. Obszar parku stanowi teren źródliskowy kilku niewielkich rzek (największa z nich to Kamienica), do których spływają liczne mniejsze potoki.

Roślinność
W całych Gorcach stwierdzono występowanie 944 gatunków roślin naczyniowych, 250 gatunków mchów, 450 gat. porostów oraz 116 gat. wątrobowców. Około 85% stwierdzonych taksonów występuje na terenie parku. Charakterystyczne dla Gorców są rośliny górskie, z których najliczniejsze są gatunki alpejskie (22 gatunki) naturalnie występujące powyżej górnej granicy lasu oraz subalpejskie (24 gatunki) spotykane na gorczańskich polanach.

Lasy zajmują ok. 95% powierzchni parku. Znaczna ich część jest w wieku powyżej 100 lat. Panującymi gatunkami w nich są świerk, buk, jodła, a w domieszce występują modrzew, jawor, wiąz górski, jesion i olsza szara. Piętro regla dolnego sięga od 650 do 1100 m n.p.m., regiel górny od 1100 do 1310 m n.p.m. Dominującym typem siedliskowym lasu jest las górski, występujący w reglu dolnym, bór wysokogórski zajmuje ok. 5% powierzchni drzewostanów parku.

W GPN wyróżniono 7 zespołów leśnych. W reglu dolnym występują: buczyna karpacka, bór świerkowo-jodłowy regla dolnego, kwaśna buczyna górska, olszyna karpacka, olszyna bagienna i żyzna jedlina, zaś w reglu górnym bór świerkowy.

Zbiorowiska nieleśne - łąki, hale i polany zajmują ok. 5% powierzchni parku. Występuje na nich 35% gatunków roślin naczyniowych. W ekosystemach nieleśnych wyróżnia się 16 zbiorowisk roślinnych. Najbogatszymi gatunkowo zbiorowiskami są: łąka mieczykowo-mietlicowa, młaka kozłkowo-turzycowa, traworośla, łąka ostrożeniowa i łąka rajgrasowa.

Nieliczne hale i polany powstały w wyniku działalności człowieka. Regres pasterstwa spowodował wzmożoną sukcesję roślinności krzewiastej i drzewiastej na polanach. W jej wyniku uległo degradacji wiele zespołów roślinnych oraz ustępują gatunki typowe dla górskich hal, w tym krokusy. Obecnie czynione są starania mające na celu czynną ochronę najwartościowszych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym polan parku.

Zwierzęta
Fauna parku jest typowa dla Beskidów. Licznie reprezentowane są ptaki górskie, borealno-alpejskie i puszczańskie. Spotyka się wśród nich gatunki drapieżne: orzeł przedni, myszołów, trzmielojad, kobuz, jastrząb i sowy (puchacz, puszczyk uralski i pospolity, sowa błotna) oraz kuraki leśne (jarząbek, cietrzew, głuszec). Gniazdują tam także: bocian czarny, orzechówka, kruk, pluszcz, siwerniak i wiele innych.
W parku żyje ok. 30 gatunków ssaków, z których najcenniejsze są duże drapieżniki - ryś, wilk, niedźwiedź, a najpospolitsze są jelenie, sarny i dziki. Do osobliwości zaliczyć należy przedstawicieli rodziny pilchowatych: popielicę, orzesznicę i koszatkę. Na terenie parku występują płazy: salamandra plamista (uznana za symbol Gorczańskiego PN), traszki (4 gatunki), żaba trawna, ropucha szara i kumak górski. Przedstawicielami gadów są: jaszczurka zwinka i żyworodna, padalec, żmija zygzakowata i zaskroniec. Najliczniejszą grupę stanowią niepozorne i dość słabo jeszcze poznane bezkręgowce.

Zagrożenia, kultura materialna i turystyka
Osadnictwo w rejon Gorców dotarło w XII wieku. Usuwanie lasu i powstawanie polan pasterskich trwało do końca XVIII w. Największe zniszczenia lasów gorczańskich miały miejsce w XIX wieku, kiedy masowo wycinano w łatwiej dostępnych terenach duże połacie pierwotnych lasów. Część świerczyn górnoreglowych jest znacznie osłabiona i narażona na zniszczenie przez silne wichury oraz szkodliwe owady leśne - głównie kornika drukarza. Przebudowa drzewostanów oraz zachowanie m.in. ze względów kulturowych polan górskich - to jedne z najważniejszych problemów parku.

Gorce, w tym także park, posiadają wiele zabytków miejscowej architektury ludowej. Okoliczna ludność zachowała niektóre zwyczaje. Na gorczańskich polanach oglądać można szałasy pasterskie - niejednokrotnie uznane za zabytki kultury materialnej. Najstarszym zabytkiem sakralnym na obszarze parku jest kapliczka na polanie Jaworzyna Kamienicka, wzniesiona w 1904 r. przez Tomasza Chlipałę, zwanego Bulandą. Z kapliczką i jej fundatorem - znanym bacą i czarownikiem - związane są liczne legendy.

Krajobraz polan ma charakter naturalny, a stopień ingerencji człowieka jest nieznaczny. Z tego też względu jest to interesujący obiekt turystyczny. Do turystyki park jest dobrze przygotowany, jednak liczba odwiedzających go turystów jest stosunkowo mała. Park z uwagi na swe położenie (znaczną wysokość względną) posiada wiele punktów, z których roztaczają się atrakcyjne panoramy na sąsiednie pasma górskie. Najatrakcyjniejsze są panoramy Tatr, Babiej Góry i Pienin oraz liczne ciągi widokowe.